#DoWhatYouLove

Nỗi sợ – cản đường hay dẫn lối cho nghệ thuật?

Nỗi sợ – cản đường hay dẫn lối cho nghệ thuật?

Nỗi sợ cố hữu của nghệ sĩ

Trong một bức thư gửi em trai Theo của mình vào năm 1888, Vincent Van Gogh có viết:

“Đời người hoạ sĩ, cái chết có lẽ không phải điều khó khăn nhất”

Đúng. Cái chết – chưa từng là điều gì đó đáng sợ. Kể cả đó là cái chết trong ý niệm của người họa sĩ nói riêng hay tất thảy nghệ sĩ trên đời nói chung. 
Chưa bao giờ là điều đáng sợ!
Chân dung Danh họa người Hà Lan - Van Gogh

Tôi từng ngồi rất lâu để suy nghĩ về việc mình sợ gì đằng sau một cái chết mà quên mất, tự thân tôi cũng là một nghệ sĩ. Xin cho phép tôi được gọi mình như vậy. Bởi nếu không gọi mình là nghệ sĩ, tôi giống như ả tiện nhân khước từ đi chức vụ cao cả của mình khi đến thế gian này.

Người nghệ sĩ cũng là một nhân vật được đúc rèn bởi cuộc đời. Trải qua bể dâu rồi mới đứng trên cương vị một sứ giả ban hôn ước, mang những thứ nhơ nhuốc bao người chê bai đến gần hơn với những tâm hồn thanh khiết của cuộc đời.

Không phải chỉ có độc nhất một sứ giả, có nhiều là đằng khác.

Không cần bàn tới những phẩm chất của một người nghệ sĩ như cái Tài, cái Tâm. Bởi đó gần như một điều lệ – một luật lệ bất thành văn. Sức giả của cuộc đời cần nhiều hơn thế nữa. Đó là sự gan lì, cả gan để đào sâu vào bên trong, nơi ngục tối ráo hoảnh của mỗi nghệ nhân, moi móc ra một nỗi sợ cố hữu. 

Nỗi sợ không phải là thứ có thể ngoảnh mặt, quay lưng. Nó là một cung bậc tình cảm trong “thất tình lục dục” mà mỗi nghệ sĩ nói chung và người viết chữ nói riêng cần trải nghiệm. “Trải” lòng mình ra, rồi “nghiệm” từng khoảnh khắc sợ hãi. Tại sao lại không?

Khi văn chương vốn là một thành phẩm được kết tinh từ những cái tình của nghệ sĩ với đời? Tình trong thất tình – bảy thứ tình cảm chủ đạo của con người – mừng, giận, yêu, ghét, buồn, sợ, muốn. Nỗi buồn có thể viết ra một thước phim day dứt lòng người, sự phẫn nộ có thể thêu dệt lên một mảnh tình căm phẫn tâm tư công chúng.

Vậy có quá bất công cho nỗi sợ bị khước từ không? Đúng vậy, nỗi sợ mà người người thi nhau bỏ chạy đằng kia, đằng kia đó, kia nữa! Có thể trở thành một chất liệu làm nên tác phẩm để đời. Hoặc chẳng may không để đời được, nó vẫn có thể trở thành một tác phẩm mang thiên chức mà nó vốn có. Đó có thể là…

Nỗi sợ từ những ngày thơ ấu ham vui sợ bị bắt gặp của Giang Nam trong Quê hương

“Có những ngày trốn học

Đuổi bướm cầu ao

Mẹ bắt được

Chưa đánh roi nào đã khóc”.

 

Nhà thơ Giang Nam. Ảnh: Kỳ Nam, báo Người lao động.
Nhà thơ Giang Nam. Ảnh: Kỳ Nam, báo Người lao động.

Rồi trưởng thành với nỗi sợ nén chặt thành ám ảnh cơm áo gạo tiền của Hàn Mặc Tử

“Trời hỡi làm sao cho khỏi đói

Gió trăng có sẵn làm sao ăn”.

Chân dung Thi sĩ trào lưu Thơ Mới Hàn Mặc Tử
Chân dung Thi sĩ trào lưu Thơ Mới Hàn Mặc Tử

Hàn Mặc Tử gần như mang tất thảy những nỗi sợ từ tầm thường tới kì quặc của mình vào câu vần. Khi không thể làm gì cả, thì thi vị hóa nó, biết đâu sẽ thấy nó đẹp đẽ và thân thiện hơn?

Trường phái trừu tượng từ khi ra đời gần như đã mặc định phải có chỗ đứng của chàng thi sĩ này. Và chính những vần thơ ảo diệu, đa tầng đa nghĩa đó đã được nhà thơ Chế Lan Viên dành tặng lời bình sắc sảo: 

“Mai sau, những cái tầm thường, mực thước sẽ biến đi và còn lại của cái thời kỳ này chút gì đáng kể đó là Hàn Mặc Tử”

Rồi chững lại, chiêm nghiệm, để cuối cùng sợ sệt thời gian trôi của Xuân Diệu đã vun đắp nên Vội vàng, thi phẩm tiêu biểu cho Phong trào Thơ Mới những năm 30-45.

Hay rộng hơn, có lẽ là những nỗi sợ “hộ” cho thế gian. Người nghệ sĩ có trái tim bao la, yêu mọi đứa con của dòng đời, cảm thông cho muôn vàn số phận, sợ hãi “hộ” cho một kiếp bèo trôi.

Trong Lời kỹ nữ, Xuân Diệu khéo léo diễn tả nỗi sợ cô đơn, không còn ai quan tâm, bế tắc của nàng kỹ nữ qua cử chỉ cố níu bước chân lãng khách thêm chút nữa. 

“Em sợ lắm giá băng tràn mọi nẻo

Trời đầy trăng lạnh lẽo suốt xương da”. 

Bởi khi lãng tử cất bước, cũng chính là thời khắc nàng rơi vào một biển sầu cô đơn. Nỗi khắc khoải ray rứt của riêng tôi là lời thầm thì: liệu đối với nỗi sợ, chúng ta có nhận diện nó – dẫu thấy thật rõ – nhưng vẫn bằng lòng chấp nhận nó không? 

Nhà thơ Xuân Diệu (1916-1985)
Nhà thơ Xuân Diệu (1916-1985)

Cảm nhận. Hình dung. Mô tả. Hình tượng hoá nỗi sợ.

Phần lớn các nhà văn viết truyện kinh dị nổi tiếng trên thế giới đều chia sẻ: họ lấy ý tưởng từ chính những nỗi sợ hãi của mình. Có thể là trong mộng, cũng có thể đến từ những tưởng tượng thường ngày.

Mặc kệ xuất phát điểm từ đâu, chúng đều mang đến cảm giác chung nhất là sợ hãi. Giống như cách mà chúng ta khổng lồ hóa một cái bóng trong đêm rồi sợ sệt chui rúc vào trong chăn.

Như cách chúng ta tưởng tượng về tiếng kẽo kẹt va chạm xuống sàn nhà. Và cuối cùng, chúng ta nghĩ nó là thật. Đã nghĩ về nó, ám ảnh đến thế, vậy thì, cứ viết thôi.

Henry James (1843-1916), một trong những nhà văn sáng lập và dẫn đầu trường phái Hiện thực trong văn hư cấu khi hoàn thành xong bản thảo đã không dám bước lên lầu ngủ. The Turn of The Screw là một trong những truyện ma nổi tiếng nhất, được ra đời cách đây hơn 100 năm.

Chân dung Tiểu thuyết gia Henry James (1843 - 1916)

Stephen King (1947), bút lực phi phàm của thể loại kinh dị với nhiều quyển tiểu thuyết kinh dị nổi tiếng thế giới. Ông viết It và sợ hãi với chính mô tả về cảnh những con đỉa chui ra từ tủ lạnh cũ.

Người viết sẽ vấy mực xuống trang giấy những gì họ thật sự cảm nhận. Kể cả khi đó là những thể loại hư cấu. Họ sẽ chẳng thể khiến ai đó thương cảm cho thân phận trôi nổi của nhân vật nếu họ không thật sự rung cảm.

Họ cũng sẽ chẳng khiến chúng ta hình dung được không khí hiu quạnh của mái nhà tranh nếu họ không thật sự cảm nhận nó. Bởi dẫu có là sản phẩm của trí tưởng tượng, hư cấu cách mấy thì những sợi dây thần kinh cũng nên thật sự rung cảm.

Tôi không dám chắc thứ mà Vincent Van Gogh đã đề cập tới trong lá thư gửi em trai mình là gì. Tôi dùng tất cả sự chân phương của trái tim nghệ sĩ, bắt sóng nhau, để mà liều lĩnh cho cho rằng mình đồng điệu với nỗi sợ ấy.

Cái chết của một tác phẩm? Có đúng vậy không? Thứ đáng sợ cố hữu luôn rình rập sau lưng mỗi người nghệ sĩ chẳng phải là chứng kiến đứa con tinh thần của mình chết yểu sao?

Đứng – nhìn nó – thoi thóp kể cả khi chưa lọt lòng.

Nhà văn Kinh dị hiện đại Stephen King và nỗi sợ nổi tiếng của ông
Nhà văn Kinh dị hiện đại Stephen King và nỗi sợ nổi tiếng của ông

Rốt cuộc, chúng ta đang sợ điều gì?

Câu chuyện về những bức tranh không được công chúng đón nhận trong thời đại của Vincent Van Gogh cũng không còn xa lạ với nhiều người. Ngày nay dành hết lời ngợi ca về tài năng thiên bẩm, về thẩm mỹ vượt thời đại của ông nhưng cũng không thể dội rửa đi những tột cùng thất vọng của người họa sĩ tài ba đứng nhìn những bức tranh của mình chẳng đáng một xu trong mắt người đương thời!

Ấy vậy mà, nhìn suốt một chặng đường dài song hành cùng những bức tranh để đời, có thể thấy phần phật trong đó là ý chí kiên cường, không khuất phục của Vincent. Vượt qua mọi rào cản giữa tài và tâm, đó là tư chất cần nhất của một nghệ sĩ chẳng phải sao? Dẫu biết những tác phẩm – có thể sẽ “chết” ngay trước mắt mình – ông vẫn không ngừng sáng tạo. Nếu chưa đủ thì tái tạo. Làm mới và làm cho kì được nó.

Các phiên bản họa hoa hướng dương khác nhau của Danh họa Van Gogh

Không ai mua, không tiền nong nhưng điều đó có thật sự quan trọng với ông không? Tôi cho rằng không. Thứ ông đi tìm không đâu ngoài giá trị trong tác phẩm của mình. Vì cảm thấy chưa đủ tốt nên mới vẽ đi vẽ lại rất nhiều phiên bản. Đến khi nào nó đạt được tác dụng của nó: là mang giá trị đến cho những người thưởng tranh. 

Vậy có phải, nỗi sợ của nghệ sĩ nói chung và người viết nói riêng, thật ra chỉ có hai nhóm rõ rệt? Sợ không-kiếm-được-tiền và Sợ không-đủ-giỏi để được công nhận?

Tôi từng đọc được tài liệu tổng hợp của nhà văn Hilary Mantel. Trong đó, bà đã nói: “Có một điều bạn phải nhớ: Văn của bạn sẽ không có hồn nếu đầu bạn luôn nghĩ đến tiền nong và thuế thu nhập”.

Nếu bảo rằng, chúng ta sợ thứ mình viết ra không đủ tốt, vậy cách để cải thiện chỉ có luyện tập. Khổ luyện. Viết thật nhiều. Chưa được công nhận thì lại viết. Không tốt thì viết tiếp. Thật nhiều. Chứ không phải ngừng lại.

Nếu ngừng lại, phải chăng ta đang nhầm lẫn gì đó không? Một là nhầm cách thức, hai là thật sự ta chỉ đang viết – để kiếm ra tiền!

Cuối cùng thì chúng ta có muốn viết tiếp không? Hoặc là viết ra nỗi sợ. Hoặc là để nỗi sợ viết lại cuộc đời chúng ta!

Bạn có thể để lại bình luận ở đây ^^